Làng Mai Xá cái nôi của đất mẹ Quảng Trị

Sách “Ô Châu cận lục” của Dương Văn An ghi làng Mai Xá  là một trong 65 ngôi làng cổ thuộc châu Minh Linh, phủ Tân Bình, xứ Thuận Hoá nay thuộc xã Gio Mai, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị. Khai khẩn của làng là Ngũ Trương (5 họ Trương) cùng họ Lê, Bùi thành lập làng Mai Xá (khu vực Điền Xá, có rừng Mai ghép thành tên Mai Xá). Sau này làng có tên gọi là làng Mai Xá Chánh, từ khi có nhóm người làm nghề chài lưới dọc sông Thạch Hãn nhập cư có tên Mai Xá Thị. Cho đến nay, làng Mai Xá vẫn hội đủ những yếu tố đặc trưng của một làng quê Việt Nam như cây đa, bến nước, sân đình.

lang-mai-xa-cai-noi-cua-dat-me-quang-tri5

Biểu tượng văn hóa làng

Đã không ít lần tôi đứng tần ngần trước đình làng Mai Xá Chánh trong niềm cảm khái trào dâng về nghĩa khí “gan Mai Xá” và cốt cách “mai vàng tụ nghĩa”. Cái thế vững của đất làng được diễn tả qua câu đối tạc trên cổng đình: “Thượng hạ cửu xã phường, giang sơn ngật để trụ. Tây Đông giáp Tiên Việt, môn địa tráng trường thành”, tạm dịch: Trên dưới chín xã, phường (đất Mai Xá ngày trước gồm xã Mai Xá Chánh và 8 phường: Xuân Lộc, Đào Xuyên, Quảng Xá, Nam Đông, Nam Tây, Bái Sơn, Phú Phụng, Phú An, gọi là bát phường Mai Xá thuộc tổng Bái Trời), giang sơn cao gốc vững. Tây Đông giáp Cồn Tiên, Cửa Việt, cửa đất rộng thành dài.

lang-mai-xa-cai-noi-cua-dat-me-quang-tri3Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh

Sử sách cũ ghi lại, đình làng Mai Xá Chánh được xây dựng gần một ngàn năm nay, từ khi những người Việt đầu tiên theo nhà Lý vào châu Minh Linh (nay là huyện Vĩnh Linh và Gio Linh) khai khẩn đất đai, lập nên làng xã. Qua các triều đại phong kiến, ngôi đình cùng gánh chịu sự thăng trầm của lịch sử. Gần 300 năm trước, đình làng Mai Xá Chánh được xây dựng lại bề thế, gồm ngôi nhà bằng gỗ mít có 4 mái, 5 gian. Đến đầu năm 1967, đình làng bị giặc Mỹ bắn phá tan tành sau khi phát hiện ngôi đình là nhà kho chứa vũ khí cách mạng. Cũng tại sân đình này, trước đó người dân làng Mai Xá Chánh đã hưởng ứng lễ truy điệu nhà cách mạng Phan Chu Trinh, phong trào đòi ân xá cho nhà cách mạng Phan Bội Châu. Đình làng từng là trụ sở bí mật của tổ chức Thanh niên Cách mạng đồng chí hội…

Sau năm 1975, dân làng Mai Xá Chánh đã cùng nhau dựng lại ngôi đình để làm nơi thờ cúng nhưng thiên tai một lần nữa tàn phá đình làng. Hội đồng tộc trưởng của làng đã kêu gọi con em dân làng góp sức xây dựng lại đình làng. Đến nay việc tái thiết di tích đình làng hoàn thành với quy mô, cấu trúc đình cổ của Việt Nam. Đình được làm theo kiểu 4 mái, 5 gian, tọa lạc trên gò đất cao phía đầu làng, phía trước đình có bình phong, lối tam quan vào cổng đình oai vệ. Bên trong đình mang phong cách kiến trúc cổ, có 8 cột nhất, 14 cột nhì, 6 cột hàng ba, các vì kèo, xuyên, trếng, dấm, cột đội… chạm trổ tinh vi, trị giá trên 3 tỷ đồng, do con em của làng tự nguyện đóng góp. Bây giờ ngược xuôi trên đường xuyên Á, lên về cảng Cửa Việt là thấy đình làng sừng sững, uy nghi. Năm 2010, đình làng được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

lang-mai-xa-cai-noi-cua-dat-me-quang-triNhững thành tích mà bà con Mai Xá giành được

Có câu chuyện đầy nhân văn khi một CCB Mỹ trong lần trở lại Mai Xá đã tự nguyện trả con rùa bằng gỗ của đình làng, đó chính là Trung tướng William Weise. Hơn bốn mươi năm trước, đại úy William Weise chỉ huy đơn vị lính Mỹ càn quét làng Mai Xá Chánh. Sau khi san phẳng đình làng, William Weise thấy trên nền ngôi đình đổ nát có một con rùa vàng làm bằng gỗ nên giữ lại làm kỷ vật. Nhưng suốt ngần ấy thời gian, lương tâm William Weise cứ day dứt, luôn ám ảnh về chiến trận ở Quảng Trị với con rùa gỗ ở đình làng Mai Xá Chánh. Cuối cùng, ông quyết định tìm về làng Mai Xá Chánh, xin được trả lại con rùa gỗ, báu vật linh thiêng của đình làng, cùng với lời tạ tội với con dân trong làng về những việc làm trong quá khứ mang ước nguyện xua đi mọi hận thù…

Gần đây nhất, vào năm 2012 đình làng Mai Xá Chánh thêm một lần mất mát khi kẻ gian đột nhập vào đình lấy đi toàn bộ vật dụng thờ cúng có giá trị gồm tam sự, lư, ly…Những tưởng của cải mất đi không bao giờ trở lại, nào ngờ mấy tháng sau toàn bộ vật dụng thờ cúng của đình làng được tìm thấy nằm trong bao tải trên đường xuyên Á cách đình làng hơn 3 km. Người làng Mai Xá Chánh một lần nữa mừng vui và thêu dệt lên những câu chuyện đậm chất tâm linh về ngôi đình cổ kính soi mình bên sông Hiếu, là biểu tượng văn hóa của người làng Mai Xá Chánh.

Đất học Mai Xá Chánh

Sự học của làng Mai Xá Chánh xưa nay là truyền thống nổi bật nhất của vùng đất này. Hẳn nhiên mỗi con dân trong làng ai cũng biết đền Văn Thánh, nơi nho sinh Trương Quang Dự cùng các sĩ tử trong làng lập nên vào năm 1910 để nguyện cầu đỗ đạt và tôn vinh những người học rộng tài cao. Các cụ kể rằng: Ngày trước cạnh Văn Thánh có một cây trầm nguyên sinh tỏa bóng. Mỗi khi làng làm lễ “khuyến học” tại Văn Thánh, hương nhựa trầm xông lên ngào ngạt, lan tỏa cốt cách, trí khí của hương đất làng Mai.

lang-mai-xa-cai-noi-cua-dat-me-quang-tri2Trường THCS Gio Mai-cái nôi ươm mầm cho những nhân tài quê hương

Có dịp ngồi lại với nhau, tôi và anh em trong làng Mai Xá Chánh thường nhắc lại tháng ngày cùng nhau cuốc bộ lên Gio Linh theo đuổi sự học. Mỗi ngày chúng tôi phải vượt qua trảng cát dài gần chục cây số để theo học cấp 3 trường huyện. Đôi dép kẹp vào nách, cuốn vở trong tay vượt qua mùa nắng nóng, cát trắng như rang phỏng bàn chân, mùa đông mưa gió xé tan tành chiếc áo mưa mỏng dính. Vất vả là thế nhưng không ai bỏ học giữa chừng, cố sức thi đỗ vào đại học để khỏi hổ thẹn với danh tiếng quê hương. Lâu nay người dân Gio Mai không nể phục nhau chuyện giàu có, chức quyền mà chỉ kính trọng nhau về những tấm bằng đại học giữa các gia đình, dòng họ.

lang-mai-xa-cai-noi-cua-dat-me-quang-tri4Đường Kiệt từ ngã tư đi vào làng

Ông Trương Hữu Trường, nguyên là Bí thư Đảng ủy xã Gio Mai, giở cho tôi xem tài liệu 13 họ tộc của làng Mai Xá Chánh, trong đó mỗi họ tộc đều có bảng thống kê trình độ dân trí của con em mình, số con em đỗ đạt đại học, cao đẳng hàng năm…Làng có 3.700 nhân khẩu, nhưng có hơn 800 cán bộ các cấp, ngành (không kể người đã nghỉ hưu) có trình độ đại học và trên đại học. Riêng dòng họ Bùi ở làng Mai Xá Chánh có 297 người tốt nghiệp đại học, 15 người có trình độ thạc sĩ, 5 giáo sư và tiến sĩ (GS.TS Bùi Thế Vĩnh, PGS.TS Bùi Mạnh Hùng, TS Bùi Trọng Ngoãn, TS Bùi Minh Tâm, TS Bùi Minh Thành) và có tám đại tá quân đội đang công tác khắp mọi miền đất nước.

lang-mai-xa-voi-mon-chat-chat-dam-hon-que5Một góc của làng Mai

Luôn tự hào về truyền thống của tiền nhân, các gia đình ở Gio Mai ai cũng quyết tâm đưa con em mình bước vào cổng trường đại học. Đó là gia đình ông Trương Quang Giáo ở thôn Mai Xá Chánh có sáu người con đã tốt nghiệp đại học, nếu tính thêm dâu, rể và cháu thì nhà ông Giáo có đến 16 người có trình độ đại học. Hơn mười năm trước, vợ của ông Bùi Văn Thanh không may mất sớm, ông phải sống trong cảnh “gà trống” nuôi ba người con nhỏ. Gia đình ông càng neo hơn khi người con lại đột ngột qua đời. Ông Thanh làm đủ việc nặng nhọc để lo cho các con đến trường. Ngày con ông Thanh tốt nghiệp đại học và cao học là thời khắc ông cảm thấy hạnh phúc nhất trong cuộc đời mình. Bây giờ chị Bùi Thị Thu, con gái của ông Thanh công tác tại Trường Cao đẳng Sư phạm Quảng Trị, người con trai là Bùi Văn Minh công tác ở Trường THPT Vĩnh Linh. Khi nhắc đến ông Thanh, dân làng Mai Xá Chánh ai cũng trầm trồ ngợi khen về đức tính vượt khó và sự hiếu học của gia đình ông.

Không chỉ đỗ đạt ở trong nước, con em của làng Mai Xá Chánh còn thành danh ở nước ngoài. Đó là GS.TS Lê Văn Huy, một người con của làng hiện đang sinh sống và làm việc tại Texas, Mỹ, năm 2012 trở thành người đầu tiên trên thế giới nghiên cứu và khám phá ra hệ thống “Bộ nhạy cảm thông minh” được sử dụng trong động cơ trực thăng của Mỹ. Ông Huy là thành viên Hội Quang học quốc tế với hơn 20 phát minh khoa học. Đây quả thật là niềm tự hào của người làng Mai Xá Chánh. Phải chăng đó là sự tiếp nối truyền thống hiếu học, nghĩa khí của đất làng Mai Xá Chánh. Xưa “mai vàng tụ nghĩa” nhen nhóm, hun đúc lòng yêu nước. Nay đỗ đạt, thành danh và hết lòng cống hiến cho xã hội. Đó là “cốt cách làng Mai” !

HỒ NGUYÊN KHA

    Gửi bình luận

    Your email address will not be published. Required fields are marked *

    CÓ THỂ BẠN SẼ THÍCH